Po dëgjoj gjithnjë e më shpesh një fjali që, në pamje të parë, duket dramatike, por në thelb është thellësisht njerëzore: “Ndjehem sikur po pres fundin.” Nuk thuhet me dëshirë për vetëshkatërrim, as me ndonjë patetizëm ekzistencial. Thuhet me një lodhje të qetë, të akumuluar, si një njeri që ka humbur horizontin.

Millennials dhe Gjenerata Z nuk janë breza të brishtë. Ata janë breza të rritur në pasiguri të vazhdueshme. Kriza financiare, pandemia, inflacioni, luftërat, polarizimi social, tregu i paqëndrueshëm i punës – të gjitha këto nuk janë episode të izoluara, por një sfond konstant mbi të cilin ndërtohet jeta e tyre. Ndërsa brezat e mëparshëm mund të planifikonin shtëpinë, pensionin dhe stabilitetin me njëfarë sigurie, sot shumë të rinj planifikojnë vetëm muajin e ardhshëm.

Kjo krijon një zhvendosje të thellë psikologjike. Kur e ardhmja nuk duket e ndërtueshme, kuptimi fillon të zbehet. Nuk është frika nga vdekja ajo që dominon; është frika se vitet po kalojnë pa ndërtuar diçka të qëndrueshme, pa lënë një gjurmë, pa përjetuar qetësi të brendshme. Ideja e një “vdekjeje të shëmtuar” nuk lidhet vetëm me dhimbjen fizike, por me një fund të mbushur me rraskapitje, borxhe, izolim dhe sëmundje kronike.

Në këtë kontekst, shëndeti bëhet një tregues i drejtpërdrejtë i krizës. Sëmundjet metabolike po shfaqen në moshë më të re, çrregullimet hormonale janë më të shpeshta, ankthi dhe depresioni janë bërë pothuajse normalitet. Këto nuk janë thjesht dobësi individuale. Janë reagime biologjike ndaj stresit kronik, mungesës së gjumit, ushqimit të përpunuar dhe pasigurisë së vazhdueshme. Trupi nuk është i ndarë nga realiteti ekonomik dhe social; ai e përkthen atë realitet në inflamacion, lodhje dhe çrregullim.

Megjithatë, narrativa publike shpesh e zhvendos përgjegjësinë tek individi. “Menaxho stresin.” “Bëj zgjedhje më të mira.” “Puno më fort.” Këto këshilla nuk janë të gabuara në vetvete, por janë të pamjaftueshme kur injorojnë strukturën. Zgjedhjet personale bëhen brenda kufijve të caktuar. Është më e lehtë të flasësh për disiplinë kur nuk je duke luftuar me qiranë, faturat dhe pasigurinë e vazhdueshme.

Një element tjetër i rëndësishëm është ndryshimi shpirtëror. Brezat e rinj nuk kanë të njëjtën mburojë fetare apo metafizike që u jepte kuptim vështirësive në të kaluarën. Kur nuk ekziston një besim i fortë se “diçka më e mirë vjen më pas”, atëherë kjo jetë merr një peshë më të madhe. Kjo e rrit edhe ankthin: nëse kjo është e vetmja mundësi, atëherë ajo duhet të ketë kuptim këtu dhe tani.

Por pikërisht këtu ndodhet edhe pika e kthesës. Frika kolektive nuk është dëshmi e dobësisë, por e ndërgjegjësimit. Ky brez e sheh më qartë se si sistemi ekonomik, ushqimor dhe social ndikon drejtpërdrejt në shëndetin fizik dhe mendor. Ai e kupton se biologjia dhe ekonomia nuk janë dy botë të ndara. Dhe ky kuptim krijon mundësi për reagim.

Ndoshta zgjidhja nuk qëndron në idealizimin e së kaluarës, por në rindërtimin e bazave: ushqim më real, ritëm më njerëzor, komunitete më të vogla por më të vërteta, kufij më të qartë mes punës dhe jetës. Nuk është një revolucion i madh spektakolar; është një rikthim gradual tek thelbësorja.

Në fund, pyetja nuk është nëse do të vdesim – kjo është e pashmangshme për çdo brez. Pyetja është nëse do të jetojmë me një ndjenjë drejtimi dhe kuptimi. Dhe kjo pjesë, pavarësisht nga sistemi, mbetet ende në dorën tonë.